Uczniowie „Mojej Szkoły” odkrywali historię żydowskiej społeczności Łomianek, tworząc unikalną mapę w ramach projektu „Muzeum w pudełku”.

„Muzeum w pudełku” to projekt edukacyjny organizowany przez Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Niepubliczna Szkoła Podstawowa „Moja Szkoła” wzięła udział w tym przedsięwzięciu we wrześniu ubiegłego roku.

Była to krótka lekcja historii przeprowadzona przez muzealnego edukatora. Wraz z grupą uczniów postanowiłem wyjść poza sztywne ramy, jakie narzuca symboliczne „pudełko”. Krótka szkolna wyprawa z przewodnikami: historyczką, pisarką Ewą Pustoła-Kozłowską oraz archiwistą, genealogiem Tomaszem Sienickim otworzyła przed młodzieżą nie tylko obszar wiedzy nieznanej, zaowocowała też stworzeniem unikalnej mapy miejsc w Łomiankach, gdzie w okresie międzywojennym funkcjonowała społeczność Żydowska.

27 stycznia 2025 r., w dniu Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu, odbyła się w szkole uroczystość, która zwieńczyła kilkumiesięczną pracę uczniów nad wiedzą zdobytą podczas wyprawy. Był więc autorski fotoreportaż, inscenizacje zwyczajów, był nawet Skrzypek na dachu w osobie Michała Jelonka.

Historia jest nauczycielką życia, a pamięć…
„Pamięć jest postrzegana jako obowiązek, a jest siłą”, cytując dra Piotra Cywińskiego, dyrektora Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau. Wierzę, że zakończony przez nas projekt stanie się inspiracją do dalszych badań związanych z historią miejsca, w którym żyjemy.

Marcin Etienne

Serce gminy żydowskiej (zespół „S”)
Żydzi w Łomiankach do roku 1939 trudnili się handlem i drobnym rzemiosłem, prowadzili karczmy i zakłady przemysłowe. Próżno szukać po nich śladów. Pozostaje zwiedzenie miejsc.
Pierwszym jest obszar oznaczony kolorem czerwonym, w którym biło serce gminy żydowskiej. Stały tu budowle związane z religią – łaźnia rytualna oraz szkoła w domu rabina i kantora. Dom w tym rewirze (S1) miał handlarz i pośrednik nieruchomości Łukower (zwany Helenką). Były tu domy mieszkalne i zakłady bogatych – Rechtmana, Lama, Szwarca (S2), czy Szyje Justmana (S3). Nad parterową, drewnianą zabudową górowała kopuła murowanej synagogi. Pozostały po niej resztki fundamentów badane przez archeologów (S4).

Raabe i jego imperium (zespół „R”)
Teren oznaczony kolorem zielonym to pas pomiędzy ul. Wiślaną i Fabryczną. Jego właścicielem był do roku 1939 żydowski przedsiębiorca Hersz Ber Raabe.
Przy głównym trakcie były sklepy Galantera i Mali oraz drewniana karczma z zajazdem (R1) prowadzona przez żydowskiego dzierżawcę. Raabe użyczył sportowcom teren na boisko, które działa tu do dziś. Nazwa uliczki w jego sąsiedztwie (R2) upamiętnia osobę darczyńcy. W dawnych budynkach folwarcznych blisko jeziora Fabrycznego Raabe założył garbarnię (R3). Robotnicy zakładu mieszkali w wybudowanych dla nich domach (R4), była tu piekarnia i szwalnia braci Słoń. Raabe znał poetę Antoniego Słonimskiego, który jeden swój wiersz poświęcił naszym Łomiankom.

Wojna i eksterminacja (zespół „W”)
Trzeci teren, na którym można znaleźć ślady żydowskiej historii Łomianek został oznaczony kolorem niebieskim.
Na miejscu domu Szapsela Justmana stoi pawilon Action (W1). Następne miejsca wiążą się z zagładą Żydów podczas II wojny światowej i bohaterstwem ratujących ich Polaków. Znana jest historia pięknej Marysi Justmanówny, którą ocalił zakochany w niej Stefan Bulaszewski. Ukrywał ją pod podłogą najętego pokoju, za zgodą właścicieli domu, Państwa Egierszdorff, narażających życie własnej rodziny. Dom (W2) stoi do dziś przy ulicy Majowej. Wciąż budzi grozę ulica Boczna (W3). W jej końcu była fabryka Widerszala. Niemcy urządzili tu małe getto (W4). Polakom udało się uratować nielicznych żydowskich sąsiadów.